Poznaj Amerykę z Michałem Adamowskim (23) - Very Large Array (zdjęcia)

• Poznaj Amerykę z Michałem Adamowskim (22) - Antelope Island (zdjęcia)

Na pustynnym płaskowyżu w centralnej części Nowego Meksyku trudno o widok bardziej charakterystyczny niż rząd ogromnych, białych anten skierowanych w niebo. To Very Large Array, w skrócie VLA - jedno z najbardziej niezwykłych obserwatoriów radioastronomicznych na świecie.
Dla miłośników nauki i astronomii jest to działające centrum badań kosmosu. Dla fotografów - niezwykła sceneria. A dla kinomanów miejsce szczególne, ponieważ właśnie tutaj powstały sceny do kilku znanych filmów science fiction, przede wszystkim "Kontakt" z Jodie Foster.

Co ciekawe, VLA można stosunkowo łatwo włączyć do podróży samochodem z Albuquerque do White Sands. Trzeba tylko pamiętać, że nie jest to atrakcja znajdująca się bezpośrednio przy głównej trasie I-25 - dojazd wymaga odbicia na zachód, ale właśnie dzięki temu można zobaczyć jeden z najbardziej charakterystycznych krajobrazów Nowego Meksyku.

27 gigantycznych anten

Very Large Array, którego pełna nazwa brzmi dziś Karl G. Jansky Very Large Array, jest obserwatorium należącym do National Radio Astronomy Observatory.

Na pierwszy rzut oka przypomina ogromne lotnisko z wielkimi talerzami zamiast samolotów. W rzeczywistości znajduje się tutaj 27 anten o średnicy 25 metrów. Każda z nich jest samodzielnym radioteleskopem, ale wszystkie pracują razem jak jeden wielki instrument. I tutaj zaczyna się coś naprawdę fascynującego.

Anteny nie stoją na stałe w jednym miejscu. Mogą być przemieszczane po specjalnych torach kolejowych i ustawiane w różnych konfiguracjach. W zależności od rozmieszczenia anten obserwatorium może uzyskać inną rozdzielczość obserwacji - można to w pewnym uproszczeniu porównać do zmiany ogniskowej w aparacie fotograficznym. Najbardziej rozległa konfiguracja pozwala rozmieścić anteny na ogromnym obszarze, natomiast w konfiguracji zwartej znajdują się znacznie bliżej siebie.

To właśnie możliwość zmiany konfiguracji sprawia, że VLA jest niezwykle wszechstronnym narzędziem badawczym. Nie obserwuje Wszechświata w świetle widzialnym.

Radioteleskopy odbierają fale radiowe pochodzące z kosmosu, dzięki czemu astronomowie mogą badać obiekty i zjawiska, których nie da się zobaczyć zwykłym teleskopem optycznym.

VLA wykorzystywano między innymi do badań gwiazd, gazu międzygwiazdowego, czarnych dziur czy procesów zachodzących w centrum Drogi Mlecznej. Z obserwatorium korzystali naukowcy z całego świata - według NRAO ponad 3000 badaczy wykorzystało VLA w ponad 11 tysiącach projektów obserwacyjnych.

Dlaczego zbudowano je właśnie tutaj?

VLA znajduje się na Plains of San Agustin, około 50 mil, czyli około 80 kilometrów na zachód od Socorro. To bardzo odludny obszar. Dookoła rozciąga się pustynny krajobraz, a najbliższe większe miejscowości znajdują się w znacznej odległości.

Takie położenie nie jest przypadkowe. Radioteleskopy są niezwykle wrażliwe na zakłócenia pochodzące od urządzeń elektronicznych i nadajników radiowych. Odludna lokalizacja pozwala ograniczyć wpływ tak zwanego radio frequency interference, czyli sztucznych zakłóceń radiowych.

Kiedy człowiek staje pomiędzy antenami VLA, doskonale rozumie, dlaczego wybrano właśnie ten teren. Jest tu ogromna przestrzeń, niewiele zabudowań i przede wszystkim bardzo dużo ciszy.

VLA jak z filmu science fiction

Jeżeli ktoś oglądał "Kontakt" (Contact) z 1997 roku, widok Very Large Array może wywołać wrażenie déj? vu. To właśnie tutaj filmowa dr Ellie Arroway, grana przez Jodie Foster, prowadzi obserwacje mające doprowadzić do odkrycia sygnału pochodzącego od pozaziemskiej cywilizacji.
VLA odgrywa w filmie bardzo ważną rolę. Jest miejscem pracy zespołu naukowców i jednym z najważniejszych miejsc akcji. Co więcej, zdjęcia rzeczywiście realizowano na terenie prawdziwego obserwatorium. Produkcja musiała uzgodnić z National Science Foundation możliwość przestawiania anten, aby uzyskać odpowiednie ujęcia.

To jedna z tych filmowych lokalizacji, które robią ogromne wrażenie, ponieważ scenografia nie została zbudowana w studiu. To prawdziwe obserwatorium.

Jakie filmy kręcono w Very Large Array?

Najbardziej znane produkcje to: Kontakt - 1997, Armageddon - 1998, Terminator Salvation - 2009. A to nie wszystko, VLA i jego charakterystyczne anteny pojawiały się również w produkcjach telewizyjnych i dokumentalnych. Sam obiekt stał się jednym z rozpoznawalnych symboli amerykańskiej radioastronomii i wielokrotnie wykorzystywano go jako filmowe przedstawienie futurystycznego obserwatorium.

Jak dojechać z Albuquerque?

Z Albuquerque należy ruszyć na południe drogą I-25. Po przejechaniu przez okolice Socorro trzeba zjechać na US-60 West w kierunku Magdalena. Dojazd zajmuje około dwóch godzin, a samo obserwatorium znajduje się około 50 mil na zachód od Socorro.

Po drodze przejeżdża się przez niewielkie miasteczko Magdalena. Następnie na US-60 trzeba skręcić w NM-52, około 2,5 mili później zjechać na NM-166, czyli Old Highway 60, i po kolejnych około 1,6 mili dotrzeć do Visitor Center.

Warto zwrócić uwagę na jedną rzecz: nie należy wpisywać w nawigację po prostu "Very Large Array" bez sprawdzenia punktu docelowego. NRAO ostrzega, że niektóre aplikacje mogą skierować kierowcę do biur NRAO w Socorro zamiast do właściwego Visitor Center.

Ile czasu przeznaczyć na VLA?

Samo zobaczenie anten z drogi zajmuje dosłownie chwilę. Jeżeli jednak już przyjeżdżasz tak daleko, zdecydowanie warto wejść na teren obserwatorium. VLA posiada Visitor Center, ekspozycje dotyczące radioastronomii oraz samodzielną trasę prowadzącą w pobliże jednej z wielkich anten. Według aktualnych informacji NRAO obiekt jest dostępny dla zwiedzających 7 dni w tygodniu w godzinach 9:00-16:00. Organizatorzy zalecają zakup biletu z wyprzedzeniem, ponieważ na miejscu może być bardzo słaby zasięg telefonii komórkowej i internetu.
To ważna informacja podczas planowania road tripu. Wokół VLA nie ma typowej infrastruktury turystycznej, dlatego warto zatankować wcześniej i mieć ze sobą wodę oraz coś do jedzenia.

Nie tylko nauka, ale również świetne miejsce dla fotografa

VLA jest jednym z tych miejsc, które fotografuje się praktycznie bez względu na zainteresowania. Gigantyczne anteny stoją na tle pustynnego krajobrazu i otaczających je gór. Ich geometryczne kształty świetnie wyglądają zarówno w szerokich kadrach pokazujących ogrom całego kompleksu, jak i w detalach konstrukcji.

Co więcej, położenie z dala od dużych miast sprawia, że miejsce ma zupełnie inny charakter niż typowe atrakcje turystyczne. Nie ma tutaj tłumów spacerujących między kolejnymi punktami widokowymi. Jest pustynia, ogromne anteny i niebo.

A jeśli przyjedzie się później, można sobie wyobrazić, jak wyglądałaby tutaj scena z filmu science fiction - i właśnie dlatego VLA tak często trafiało przed kamery.

Warto zboczyć z głównej trasy

Very Large Array nie jest atrakcją, do której przypadkowo trafia się podczas przejazdu z Albuquerque do White Sands. Trzeba świadomie skręcić z głównej trasy i przejechać kilkadziesiąt mil przez pustynny krajobraz. 27 ogromnych anten stojących na pustkowiu Nowego Meksyku robi wrażenie już z daleka. Gdy człowiek znajdzie się pomiędzy nimi, jeszcze łatwiej zrozumieć, dlaczego miejsce tak mocno działało na wyobraźnię filmowców. Dla mnie największą atrakcją jest właśnie połączenie dwóch światów. Z jednej strony mamy najnowocześniejszą naukę i urządzenie pozwalające badać najbardziej odległe zakątki Wszechświata. Z drugiej - krajobraz, który wygląda jak gotowa scenografia do filmu science fiction.

A kiedy wiadomo, że po tych samych antenach przechadzała się ekipa "Kontaktu", a VLA zamieniło się w bazę Skynetu w "Terminator Salvation", zwykła wycieczka do obserwatorium nabiera zupełnie innego znaczenia.

I właśnie dlatego, jeżeli podczas road tripu po Nowym Meksyku jedziesz z Albuquerque w stronę White Sands, warto zarezerwować kilka godzin na tę niezwykłą boczną drogę. VLA jest jednym z tych miejsc, które pokazują, że Nowy Meksyk to nie tylko pustynie, góry i białe wydmy - to także jeden z najciekawszych zakątków Stanów Zjednoczonych dla ludzi zafascynowanych kosmosem, techniką, fotografią i kinem.